Gliejia
Le cropie resselvade
Ence a La Plié ogni fameia da Fodom l’ava nte gliejia na pert de cropia duta cánta per dëla
Me l eve damané n monton de viadesc – colafora n Puster, a Bornech, S. Laurenz, autrò – comeiche chële cropie de gliejia, bel su la lata ulache se se mpoia ju coi brac, i ava nvidada ite na bánda de laton co su n inom todësch da no ester feter bon da lieje; come Kronbichler, per ejemple.
Magari nò su dute le cropie, ma su trope sci, mascima su le prume.
M’eva sté responù, esse sapù e esse pensé, che siebe na usánza demè da fora ilò, copache nte le cropie de S. Jannn no n eva su nia da detel, e gnáncanò de Renac e de Chierz. M’eve fat spo la convinzion che siebe sté demè da de chi paisc che i ava sua proprieté resselvada ence daite de gliejia.
Trop plu tert esse mpermò mparé che ence a La Plié l eva bel l medemo.
Nafati, cánche mi sonve pico e jive a na chelche funzion co mia mere, no jìvio dagnëra nte la medema cropia sot al piergol ite e da ilò – da pico che sonse – no me outávio nsu per podei vedei ceze sunsom a chëla sciala e no ie cialávio a chi vangelisć, chël tánt che sonve bon dei vedei, con suo animel damprò dal pe bel desoura de mi?
Comei che la mama la jiva dagnëra nte chëla cropia e nò nte n’autra duta plu vuota? Magari mo nte la pruma che s’assa vedù deplù? Comei mo che nviade che chëla cropia l’eva duta plëna de ële l’eva sté trat da sot la cropia fora na tel breia e sun chëla breia se s’ava senté, sebenche autrò fossa sté ncora luoga?
Dut cánt per via che la luoga dei Tavagn, nte chëla gran gliejia da La Plié, l’ava da ester nte chëla cierta cropia bel sot al piergol. Bel ilò, coche ilò damprò da nos, nte la medema cropia l eva la luoga dei Fránce e davánt e dedrio de deautre de chële ële da su per Chierz.
E po, no te recòrdeto che su la seconda cropia l eva pur l medemo che fora per Puster? Che ilò, bel ntamez, l eva la scrita “De Sisti”? Cropia resselvada a la fameia de chi de Sist da Plán?
Dut l compagn, spo.
La pruma viera l’ava pura cángé su trope de robe vegle, ma trop l eva resté ncora. Chëst l eva ncora n chi agn cincánta.
Mia mere jiva a se oghé nte chëla cropia percieche chëla la audáva a la fameia dei Tavagn, spo a dëla che l’eva checa ma maridada. Cánche chële mëde le se maridáva, le mudáva ence luoga de gliejia.
Ma nò pa per dagnëra e per dute cánte le mësse e funzion del ann valëva chëst tánt. Nò pa, percieche nos da Chierz – via per la setemana, via per l ann – nos no audonve pro a La Plié, bensì a Sán Jann. Spo, per duc chi dis del ann, chëla cropia l’eva resselvada a de chi da La Pliè fora.
Per nos da Sán Jann e Chierz l valëva demè cánche se jiva per zeche. Compagn che per de chi da Ornela, da Andrac o da Larcionei. Cánche se jiva per ore de adorazion per zeche, che duta cánta la comunité fodoma la no ie fossa stada ite da mossei la scompartì su nte plu ore. L eva nlouta le luoghe da podei avei, e da avei dagnëra le medeme.
Dut n dërt orden, spo. Monesc e chi che contáva, pro autè; tosac e tosate nte chële picole cropie ju da le mëscole, despartis i uns dai autri: le joene nánter le ële, le ële spartide da lori, lori joegn e i gragn plucheauter su per solè e daite da reie… E che degugn vade pa a se senté ju ite nte na luoga nia sua!
Saurì ence n control de chi che manciáva, sepropio.
E propio per nen tel fat, no n évelo sautè fora l malann e mez cánche l eva sté tout via l preve sa Ciastel delongo davò dal 1800? L eva sté comané a chi da Ciastel de jì a mëssa jun Andrac, ma lori – colajù – no podëva se senté ite nte dute chële cropie bele resselvade a chi de paisc, da mossei sté mpe davossù. Nloutamo la bega! E plutòstche che jì colajù a mëssa e a scola n secondo orden (lori usei da ester i pruns, damprò dal capitán che comanáva su Fodom ntier), plutost i assa perferì de rué fin a La Plié a pe.
Chëst l fossa sté fin da la pruma viera! Dut nteresciánt da l studié fora.
E po ncora: cotánt la jent àssela mo stimé a scior pleván cánche, nte chi agn del davòconzilio – su per l ’70 – vigniva perié che nte gliejia le fameie le vade auna nte la medema cropia: fëmena, om e fioi. E che chi ëi i no stiébe pa duc cánc ngrumèi japé e daite de reie? Ben puoch, dato che nte vigniun l eva pur tres daite de dëi l fat de chël ceze de resselvé.
Magari nò su dute le cropie, ma su trope sci, mascima su le prume.
M’eva sté responù, esse sapù e esse pensé, che siebe na usánza demè da fora ilò, copache nte le cropie de S. Jannn no n eva su nia da detel, e gnáncanò de Renac e de Chierz. M’eve fat spo la convinzion che siebe sté demè da de chi paisc che i ava sua proprieté resselvada ence daite de gliejia.
Trop plu tert esse mpermò mparé che ence a La Plié l eva bel l medemo.
Nafati, cánche mi sonve pico e jive a na chelche funzion co mia mere, no jìvio dagnëra nte la medema cropia sot al piergol ite e da ilò – da pico che sonse – no me outávio nsu per podei vedei ceze sunsom a chëla sciala e no ie cialávio a chi vangelisć, chël tánt che sonve bon dei vedei, con suo animel damprò dal pe bel desoura de mi?
Comei che la mama la jiva dagnëra nte chëla cropia e nò nte n’autra duta plu vuota? Magari mo nte la pruma che s’assa vedù deplù? Comei mo che nviade che chëla cropia l’eva duta plëna de ële l’eva sté trat da sot la cropia fora na tel breia e sun chëla breia se s’ava senté, sebenche autrò fossa sté ncora luoga?
Dut cánt per via che la luoga dei Tavagn, nte chëla gran gliejia da La Plié, l’ava da ester nte chëla cierta cropia bel sot al piergol. Bel ilò, coche ilò damprò da nos, nte la medema cropia l eva la luoga dei Fránce e davánt e dedrio de deautre de chële ële da su per Chierz.
E po, no te recòrdeto che su la seconda cropia l eva pur l medemo che fora per Puster? Che ilò, bel ntamez, l eva la scrita “De Sisti”? Cropia resselvada a la fameia de chi de Sist da Plán?
Dut l compagn, spo.
La pruma viera l’ava pura cángé su trope de robe vegle, ma trop l eva resté ncora. Chëst l eva ncora n chi agn cincánta.
Mia mere jiva a se oghé nte chëla cropia percieche chëla la audáva a la fameia dei Tavagn, spo a dëla che l’eva checa ma maridada. Cánche chële mëde le se maridáva, le mudáva ence luoga de gliejia.
Ma nò pa per dagnëra e per dute cánte le mësse e funzion del ann valëva chëst tánt. Nò pa, percieche nos da Chierz – via per la setemana, via per l ann – nos no audonve pro a La Plié, bensì a Sán Jann. Spo, per duc chi dis del ann, chëla cropia l’eva resselvada a de chi da La Pliè fora.
Per nos da Sán Jann e Chierz l valëva demè cánche se jiva per zeche. Compagn che per de chi da Ornela, da Andrac o da Larcionei. Cánche se jiva per ore de adorazion per zeche, che duta cánta la comunité fodoma la no ie fossa stada ite da mossei la scompartì su nte plu ore. L eva nlouta le luoghe da podei avei, e da avei dagnëra le medeme.
Dut n dërt orden, spo. Monesc e chi che contáva, pro autè; tosac e tosate nte chële picole cropie ju da le mëscole, despartis i uns dai autri: le joene nánter le ële, le ële spartide da lori, lori joegn e i gragn plucheauter su per solè e daite da reie… E che degugn vade pa a se senté ju ite nte na luoga nia sua!
Saurì ence n control de chi che manciáva, sepropio.
E propio per nen tel fat, no n évelo sautè fora l malann e mez cánche l eva sté tout via l preve sa Ciastel delongo davò dal 1800? L eva sté comané a chi da Ciastel de jì a mëssa jun Andrac, ma lori – colajù – no podëva se senté ite nte dute chële cropie bele resselvade a chi de paisc, da mossei sté mpe davossù. Nloutamo la bega! E plutòstche che jì colajù a mëssa e a scola n secondo orden (lori usei da ester i pruns, damprò dal capitán che comanáva su Fodom ntier), plutost i assa perferì de rué fin a La Plié a pe.
Chëst l fossa sté fin da la pruma viera! Dut nteresciánt da l studié fora.
E po ncora: cotánt la jent àssela mo stimé a scior pleván cánche, nte chi agn del davòconzilio – su per l ’70 – vigniva perié che nte gliejia le fameie le vade auna nte la medema cropia: fëmena, om e fioi. E che chi ëi i no stiébe pa duc cánc ngrumèi japé e daite de reie? Ben puoch, dato che nte vigniun l eva pur tres daite de dëi l fat de chël ceze de resselvé.
autore: Sergio Masarei
provenienza dei testi: “tosat da nnier n.2 – 240 ricordi a ciaval dei agn 1940-60”
lingua: fodom


