Open menu

Mediateca Ladina Cesa de Jan: Mediateca

Piattaforma per la diffusione della lingua ladina

Cesa de Jan Provincia Autonoma di Trento Regione Autonoma Trentino-Alto Adige/Südtirol
Cesa de Jan - Mediateca » Tesć » Gliejia » Ci burte storie!

Gliejia

Ci burte storie!Bio

La storia sacra la n contáva de crudie e de plu crudie. Le storie da tosac nia da demánco
Mi sè mefo che ben de raro l preve l ne contáva de bele storie. Nte dute l eva tres mort, śable, stermini, distruzion, odio, sánch,… come se “storia sacra” volëssa dì demè chël tánt. Ence la sánta del paradisc l’ava davántfora chëla de le flame del infiern co amezite l malan che se la godëva.

Per via de religion blota da mparé sul catechismo, nveze, l eva dut n mistero dal tò coscita coche l vegniva; da dì ju adiment e da fè finta de capì. Fè finta, che mi – tumplon che sonve – no capive miga nia. E no sè cotánt che i nen capiva chi che capiva trop. Na dománda cochemei del catechismo e sua resposta:
- Qual è il peccato originale?
- Il peccato originale é il peccato che l’umanità commise in Adamo suo capo e che da Adamo ogni uomo contrae per naturale discendenza.

Roba strambolica, dijësse ncuoi! Pertende che a nuof, diesc agn se tole ite nò demè dut l conzet de la resposta, ma demè l significat de una per una de chële chere parole l é fora de ogni realté didatica. Proé pur vos tánc – coscì per juoch – a ie dé na spiegazion a “umanità”, “commise”, “contrae”, “naturale”, “naturale discendenza” e capirei che per forza mossëva ester l śero, blot śero da tò ite.
E dut per colpa de chël madorcle de Adam – che l eva jù a se tò ju n pom da na pomera nten paradisc terester ciarié e straciarié de fruti – nos onse da patì le conseguenze ncora ncuoi de chël gesto: l picé originel!

Nsoma: mpara adiment e scouta chiet! No savësse da dì cotán’ de prevesc che l é ncora che se ngrinta nte na spegazion de tei conzec davánt da na clasce de tosac o joegn da scola che ie fesc su dománde su dománde.

Lascion pierde dut chëst, vignon a chële robe burte.
Ve l recordeijo chël cuadro con su Abram co nen to’ de n cortelon suaut ntel brac, co la ponta nju, che l steva per ie l ficé juperados a suo fiol Isach? Come se l copé i fioi l fossa sté, e l fossa ncora ncuoi, roba da vignidì! L sarà ence sté, nte chëla cultura da nlouta; ma, ntánt, l preve l la contáva a nos come se nia fossa, come roba voluda dal Signour…

Ve recordeijo de chël pico Ijep, fiol de Giacobe, smazé nte chëla zisterna da chi suoi undesc fradiei maious e pò venù a mercánti del Egit come na tel cioura e fat crei al pere, con berdons mbratèi de sánch, che dël l eva sté sbrané da animei salvaresc? E l preve l te mostráva chëla gran sánta mpoiada su la lavagna cuaji con gusto. Per desmostré cié? Che no n é da vëne i fradiei? O demè che l mender fradel l à da se n core demez, da se rangé da sol e, che l po’, ence deventé n vizeré d’Egit?

Ve recordeijo de chël Gejuè che, n inom del Signur, l ciapáva posses de chële tiere de la Palestina e l stermenáva a mile e mile ëi, ële, tosac e duc cánc chi che l eva n vita nte zité a ponta de śabla? Dut n inom del Signour!!! L Signour che comanáva chëste robe? Per giustifiché forsi che, n inom del Signour, ence i cristiagn de demè davánt chelche scecoi i ava stermené popolazion ntiere ntourn per l mondo e che ncora i assa podù l fè?

E ve recordeiso de chi saudèi de Erode che cor da n paisc al auter a cherì chël pico Gejù da copé e che i stracia fora del grëm de le meresc duc chi fioi sot ai doi agn e i li copa, peso che a stermené na coa de bisce? Epur i te mostráva chële śable, chël sánch, chi nozenc stracei fora dai brac de le meresc e scortelei come se nia fossa.

E de chëla Sara, che la s’ava outé a ie ciale ncora n viade a sua zité e l’eva stada tramudada de sel?
E de Sodoma e Gomora n flame, con duta la jent laite che se rostësc e crëpa per dërta punizion de avei fat picei contra natura? Èi, contra natura. Che po, chel preve mei t’asselo spieghé chël “contra natura”? Ci volëvelo dì “contra natura”? E, se per cajo te l asse capì, évelo pò tán’ grave, dajache l medemo jì “per natura” l eva bele chël dut da picé mortel?
Contra natura e basta, nsoma; che te l capisce o nò! Picé, ncuoi l savon, ence assè da prevesc bel coche deta la radio, la televijion, i folgi de chisc temp, che i no descor auter che de chël; ence de chisc dis, che i disc che l é sté paré demez l cardinal de Boston.

E de duta la crozifiscion de nost Signour, contada e ciantada nte duc chi particolar plu crudesc, col ne fè crei – a la fin – che l eva sté dut colpa nosta, colpa nosta, propio colpa nosta? Nosta da ncuoi? Scentiné chël berba davánt doimile agn e colpa nosta da ncuoi? Và a capì ti, se t’es bon.
Na violenza una su l’autra. Dut da fè poura. Dut come vero. Dut cuaji come se fossa picei tuoi, chi tánc da nlouta; da te merité ncuoi, tres, ulachemei e cánchemei le pëne del infiern.

E nò pa che le storie contade da none, da maestre o da libri per tosac le siebe stade de dut’autra strifa. Ncora n viade, demè l teror da te mëte davánt dai ogli:
- Hänsel e Gretel nte bosch che à da vegnì ngrassei come porciei e rostis su nte fourn da la ria stria;
- Biancaneve che ava da vegnì copada su coman de la matrigna (per fortuna l é n cierf che fesc la burta fin nte sua luoga) e che, plu nnavánt, la ven nvelenada plu viadesc;
- Capuzeto Ros che ven mangiada da nen louf;
- Tredizin che se piert nte bosch…

Tánt per n dì doi o trei coscita, coche le ven n mente.

Forsi a nos jent che rajona ncuoi, jent che à dut e pò se permëte dut (ence de rajoné), no n é plu da tò ite dut chël modo de conté de ncora chi agn de cánche mi sonve pico.

Forsi l eva per sdramatisé na vita che l’eva bele trop grovia; la sdramatisé con ceze de ncora plu burt. Forsi percieche se tegne fora l peso de chëla che assa podù ester la vera realté, o meio, de chëla che l’eva sté la realté de davánt agn: de cánche na ria verola se tolëva duc i fioi de na fameia; de cánche se moriva da fam; de cánche, nte nuosc bosć, l eva louf e lors.

Forsi propio come nte na stazion de la gliejia de La Pli de Marebe, ulache me per che vegne dit plu o mánco coscita: “… se ti, Signour, t’as patì chël tánt (da ester flajelé e metù su la crousc), mi – per ester degnëol – volësse patì ncora trop, trop deplù”.
E po, percié mo rué n Marebe, cánche basta passé ite le reie de capela da Renac e se mëte a lieje una o l’autra de chële stazion de la via cruzis? 3ª st.: “cade Gesù la terza volta in terra e noi, cadendo, gli facciam la guerra”; 5ª st.: “cedi, cedi la Croce o Cireneo, a me si dee quel peso, io son più reo”; 12ª st.: “ecco Gesù, morto per te, che ingrato nuova morte gli dai col tuo peccato”…

Dut n smorn de idee chëst tánt. Dut ence per dì, che ence de chëst viers, nos de chi agn son i ultimi che on vivëst le frëgole de n tel modo de pensé e de fè. De dut chëst ncuoi no n é plu nia. Al tosat, assolutamenter no se pò plu ie mëte deguna sort de poura. Da prozessé l maestro o profescior se l porta nte scola na documentazion crudia de mort.

autore: Sergio Masarei

provenienza dei testi: “tosat da nnier n.2 – 240 ricordi a ciaval dei agn 1940-60”

lingua: fodom